مونوآمین اکسیداز (MAO) یک آنزیم است. که مقدار انتقال دهنده های عصبی مونوآمینی (نوراپی نفرین، دوپامین، و سروتونین) را در بدن و مغز تنظیم می کند. مهار آنزیم MAO توسط مهارکننده های (MAOI) MAO اجازه می دهند انتقال دهنده های مونوآمینی در پایانه آکسونی نورون ها انباشته شوند. این انسداد متابولیسم مونوآمینی موجب می شود. مولکول های انتقال دهنده در پایانه آکسونی ساخته شوند. که به معنی این است که انتقال دهنده بیشتری نسبت به حالت عادی در زمان فعال سازی به درون شکاف سیناپسی آزاد می شود. چنین تجمعی منجر به انجام فعالیت ضدافسردگی از طریق مکانیسم متفاوتی با سه حلقه ای ها می شود. اما اثربخشی MAOIها به دلیل عوارض جانبی جدی و حتی کشنده این داروها محدود شده است.
مهارکننده های مونو آمین اکسیداز و عوارض آن
خطر بالای این عوارض و احتمال مرگ، استفاده جهانی از این داروها را محدود کرده است. با این حال، پزشکان همچنان این داروها را برای بیماران مقاوم به درمان (که به داروهای دیگر پاسخ نمیدهند) یا افراد مبتلا به افسردگی آتیپیک، یک گزینه درمانی بسیار مؤثر میدانند. بر اساس5-DSM افسردگی با ویژگی های آتیپیک شامل دوره های افسردگی با خلق واکنشی (بالارفتن مختصر خلق در پاسخ به تحریک مثبت). این داروها میتوانند باعث افزایش وزن، افزایش اشتها، پرخوابی و سنگینی اندامها شوند؛ در حالی که معمولاً اثراتی نظیر کاهش وزن، بیخوابی یا کاهش اشتها ایجاد میکنند.
سه مهارکننده مونوآمین اکسیداز در اواسط دهه ۱۹۵۰ برای درمان بیماری های افسردگی اساسی ساخته شدند (جدول ۱- ۱۲). به دلیل سمیت، نیاز به محدودیت های رژیم غذایی و فقدان آموزش در استفاده از MAOIها، این داروها خیلی در درمان مورد استفاده قرار نمی گیرند (شولمن و همکاران، ۲۰۱۳، تروینو و همکاران، ۲۰۱۷)
تداخلات بالقوه کشنده با برخی غذاها و داروها، استفاده از سه نوع MAOI رایج را محدود کرده است. داروها شامل داروهای شبه آدرنالین موجود در اسپری های بینی، داروهای ضداسم و داروهای سرماخوردگی هستند. غذاها شامل غذاهای حاوی تیرامین، که محصول فرعی تخمیر است، مثل بسیاری از پنیرهای مانده، شراب ها، آبجوها، جگر و یکسری دانه ها می باشند.
تیرامین
تتیرامین با آزاد کردن انتقالدهندههای عصبی مونوآمین، خلقوخو و فشار خون را تغییر میدهد. اگر بدن مقدار زیادی تیرامین آزاد کند، فشار خون به شدت بالا میرود (Hypertensive Crisis) و خطر بروز سکته قلبی، پارگی آنوریسم یا سایر ناهنجاریهای عروقی که جان انسان را تهدید میکنند، افزایش مییابد. از آنجا که آنزیم MAO در لوله گوارش نیز فعالیت میکند، مهار این آنزیم در این ناحیه، فرآیند تجزیه تیرامین را متوقف کرده و اجازه میدهد این ترکیب با شدت بسیار زیادی وارد خون شود. در غیاب MAO، تیرامین ممکن است کمی افزایش خون را بالا ببرد؛ اما در بیماران مصرف کننده MAOI چنین افزایشی می تواند بیش از حد باشد.
با این وجود، اگرچه MAOIها بالقوه خطرناک هستند، اما می تواننـد بـه صورتی ایمن با محدودیت های سختگیرانه در رژیم غذایی مورد استفاده قرار گیرند. در کل، چند مثال از افزایش آدرنرژیــک یـا سروتونرژیک واقعی مربوط به MAOIها گزارش شده است. در نتیجه خطر رژیم غذایی ممکن است کمتر از آن چیزی باشد که بسیاری از پزشکان تصور می کنند. (شولمن و همکاران ،۲۰۱۳). در دهه اخیر، اصلاح محدودیتهای رژیم غذایی باعث شده است تا ناراحتیهای ناشی از پرهیز از غذا به حداقل برسد. این تغییرات خطر بسیار کمی برای ایجاد اثرات مخرب به همراه دارند. (فلوخارت، ۲۰۱۲؛ و شولمن و همکاران،۲۰۱۳).
علاقه به MAOI همچنان به قوت خود باقی است
چرا که: (۱) این داروها می توانند به همان ایمنی SSRIها یا دیگر ضدافسردگی های نسل دوم مورد استفاده قرار گیرند
(۲) آن ها در بسیاری از بیمارانی که به سه حلقه ای ها یا ضدافسردگی های نسل دوم پاسخ ضعیفی دارند، کاربرد دارند
(۳) این داروها به خصوص برای درمان افسردگی ،آتیپیک، افسردگی ماسکه (مثل هایپوکندریازیس) بی اشتهایی عصبی، پولیمیا، افسردگی دو قطبی، دیس تایمی، افسردگی در سالمندان، اختلال پانیک، و فوبیاها مؤثر هستند (شولمن و همکاران ،۲۰۱۳). این داروها تنها بایستی با احتیاط مورد استفاده قرار گیرند.
سه MAOI کلاسیک تأثیرات غیر قابل برگشتی ایجاد می کنند، چراکه اتصال شیمیایی با آنزیم MAO برقرار می کنند که قابل شکسته شدن نیست. عملکرد آنزیمی تنها زمانی که آنزیم های جدید به آهستگی تولید می شوند، باز می گردد.
به همین دلیل، بیمارانی که از داروهای گروه MAOI به نوع دیگری از داروهای ضدافسردگی تغییر وضعیت میدهند، باید تا زمان بازگشت سطح آنزیم به حالت عادی (بین ۱۰ تا ۱۴ روز)، همچنان محدودیتهای رژیمی و احتیاطهای دارویی مربوطه را رعایت کنند. در همین راستا، چندین سال پیش، داروی موکلوبماید (Moclobemide) به عنوان یک مهارکننده برگشتپذیر MAO-A معرفی شد. این دارو به محکمی MAOIهای کلاسیک، به آنزیم متصل نمی شد. زمانی که اتصال قطع می شد. MAO بار دیگر قادر بود تیرامین را متابولیزه کند و خطر سمیت برای قلب به حداقل می رسید. متأسفانه اگرچه این یک روش منطقی برای تولید یک MAOI بهتر بود. اما موکلوبماید یک ضدافسردگی مؤثر نبود و در ایالات متحده نیز موجود نیست. (فینبرگ و رابی، ۲۰۱۶؛ لاتوفو- نتو و همکاران، ۱۹۹۹).
سلژیلین ها
علاقه به MAOIها به تازگی به دلیل وجود یک مهارکننده انتخابی MAO-B قابل برگشت جدید یعنی سلژیلین (الدپریل) که انتقال عصبی دوپامین در مغز را افزایش می دهد، بار دیگر افزایش پیدا کرده است. ابتدا، سلژیلین در درمان بیماری پارکینسون مورد استفاده قرار گرفت. (فابرینی و همکاران، ۲۰۱۲).
در ادامه، سلژیلین در قالب چسبهای پوستی (Transdermal Patch) عرضه شد. که امکان جذب آهسته و پیوسته این دارو را در دوزهای ۶، ۹ و ۱۲ میلیگرم فراهم میآورد. در کمترین دوز یعنی ۶ میلی گرم، تداخلات دارویی و غذایی نگران کننده نیستند! چرا که تجویز از طریق پوست لوله گوارش را دور می زند. برای بالا بردن جدی فشار خون، غلظت خونی دارو در لوله گوارش کافی نیست. اما در دوزهای ۹ و ۱۲ میلی گرمی سلژیلین، اختصاصیت خود را برای MAO-B از دست می دهد. و مهارکننده هر دو نوع MAO می شود. این موضوع به این معنی است که محدودیتهای رژیم غذایی بایستی در دوزهای بیشتر چسب ها اعمال شود.
عوارض دارد یا خیر؟
همان طور که در ابتدا توسط آمستردام (2003) گزارش شد. سلژیلین به صورت برچسب روزانه ۶ میلی گرم منتقل می کند که به طور قابل توجهی در کاهش افسردگی خفیف تا متوسط مؤثر است، و شروع اثر آن تنها چند روز است.
عملکرد جنسی مختل نمی شود و پذیرش آن توسط بیمار عالی است. این نتایج مثبت اولیه در مطالعات طولانی مدت هم تأیید شد. و بیماران دچار افسردگی اساسی که در دوره حاد درمان به سلژیلین پاسخ داده بودند. (۱۰ هفته)، روی همان دارو نگهداری شدند یا دارویشان به دارونما تغییر پیدا کرد. پس از ۵۲ هفته تعداد خیلی کمتری از بیمارانی که سلژیلین دریافت می کردند (۱۶/۸ درصد) در مقایسه با گروه دارونما (۳۰/۷ درصد) دچار عود شدند. و زمان بیشتری هم نسبت به گروه دارونما روی داروی خود ماندند. (آمستردام و بودکین، ۲۰۰۶).
پای و همکارانش (۲۰۱۲) در تحلیل خود در مورد سلژیلین بیان کردند که «تعداد کمی از بیماران اثر افزایش خون را گزارش کردند. هیچ گزارش تأیید کننده ای مبنی بر افزایش فشار خون همراه با غذا با هر دوزی از سلژیلین وجود نداشت». در نتیجه برای بیماران مقاوم دچار افسردگی شدید، برچسب پوستی سلژیلین می تواند اثر بخشی منحصر به فردی داشته باشد. (همچنین به مقالات نانداگوپال و دلبلو، ۲۰۰۹ نیز مراجعه کنید).
علاوه بر مطلب مهارکننده های مونوآمین اکسیداز،می توانید برای مشاهده سایر داروها و روشهای درمانی در “بخش آَشنایی با دارو های روانشناسی” مشاهده نمائید.
