داروهای سیستم عصبی مرکزی بعنوان داروهای ضد اضطراب آرام بخش و خواب آور،داروهای بیهوشی و ضد تشنج نیز شناخته می شوند. که در این نوشتار به تفصیل توسط متخصصان مشاوره خوب به آن می پردازیم.
نشانه های بالینی
داروهای مورد بررسی در این فصل مشتقات شیمیایی گروهی | مواد هستند که با تأثیرگذاری بر سیستم عصبی منجر به کاهش فعال سازی عصبی و یا افزایش بازدارندگی میشوند کاربر بالینی این داروها در درمان اختلالات اضطرابی بی خوابی اختلالات تشنجی و عصبی است ،همچنین این داروها توسط پزشکان و سایر متخصصان بالینی تجویز میشوند؛ به استثنای الکل که به صورت تفریحی مصرف میشود. با این وجود این داروها نیز همانند الکل مورد سوء مصرف قرار میگیرند و این نوع مصرف منجر به اختلال مصرف یا وابستگی به این داروها میشود. علاوه بر این مصرف بیش از حد یا قطع داروهای آرام بخش و خواب آور ممکن است زندگی فرد را مورد تهدید قراردهد.
مصرف مقادیر کم از این داروها اغلب دارای اثرات آرام بخش است؛ در حالی که مقادیر بالا از این داروها خواب آور است. به همین علت این داروها را به عنوان داروهای خواب آور و آرام بخش میشناسند اثر آرام بخش برخی از این داروها ممکن است به طور خاص و بیشتر از اینکه منجر به خواب آلودگی شود به کاهش اضطراب منجر شود این نوع داروها تحت عنوان داروهای ضد اضطراب و یا آرام بخش شناخته میشوند.
سایر انواع داروهای این دسته بندی به گونه ای عمل میکنند که هیجانات الکتریکی و عصبی که تحت عنوان تشنج و واکنشهای حرکتی مربوط به آن شناخته می شوند را از بین میبرند. این داروها را ضد تشنج میگویند. برخی از داروها مانند باربیتوراتها و بنزودیازپینها قادر به ایجاد هر سه نوع اثر ضد اضطرابی، خواب آور و ضد تشنج هستند. با این وجود، ایــن سـه نوع عملکرد دارویی را میتوان تفکیک کرد؛ زیرا این اثرات ممکن است در مقادیر مختلفی از یک نوع دارو رخ دهد و برخی از داروها ممکن است به صورت گزینشی دارای این اثرات باشند.
درمان اختلالات با داروهای سیستم عصبی مرکزی
داروهای خواب آور و آرام بخش (داروهای سیستم عصبی مرکزی) قادر به درمان اختلالات زیر میباشند:
🔴 بی خوابی به شرایطی گفته میشود که بیمار در آن قادر به خوابیدن نیست؛ حتی اگر زمان کافی برای آن وجود داشته باشد. همچنین بیخوابی ممکن است به نارضایتی از کیفیت خواب منجر شود. این شرایط اغلب با این نشانه ها همراه است خستگی، کاهش، انرژی عدم ،تمرکز اختلال خلقی و کاهش عملکرد در محیط کار و مدرسه.
انواع اختلالات اضطرابی
🔴 اختلالات اضطرابی شامل چندین دسته بندی میشود که همه اقسام آن با داروها قابل درمان نیستند. انواع مربوط به داروهای آرام بخش و خواب آور داروهای ضد اضطراب و سایر درمانهای دارویی عبارت اند از:
🔴 اختلال اضطراب فراگیر (GAD)
اختلال اضطراب فراگیر (GAD) که با نشانه های پایدار و نگرانی بیش از حد همراه است که ممکن است برخاسته از وجوه مختلف زندگی مانند پول و ثروت، سلامتی و کار باشد. این نوع احساس را نمیتوان کنترل نمود و یا از آن ممانعت به عمل آورد و در اغلب موارد همراه با علائم فیزیکی مانند تنش عضلانی بی خوابی و مشکلات توجهی و تمرکزی و انزوای اجتماعی است.
🔴 اختلال پانیک (اختلالهراس)
اختلال پانیک (اختلالهراس) شامل حملات پانیک بی اختیار و تکراری است که به عنوان ترسهای شدید دوره ای غیر قابل پیش بینی و ناگهانی تعریف میشود که ممکن است شامل حالت خفقان، تپش قلب و یا افزایش در ضربان قلب، عرق کردن، لرزش، احساس کمبود اکسیژن و تنفس خستگی، احساس خفگی و عذابی باشد که هر لحظه ممکن است بر فرد نائل شود.
🔴 آگورافوبیا
آگورافوبیا یا ترس از مکانهای شلوغ که یکی از عوارض اختلال پانیک است و ممکن است بدون داشتن حمله اولیه پانیک نیز توسط فرد تجربه شود. ترس از بودن در مکانها یا موقعیتهای شرم آور که فرار از آن برای فرد سخت و طاقت فرسا است میتواند منجر به حمله پانیک شود. برخی از افراد که این مشکل را دارند حتی ریسک بیرون رفتن از خانه خویش را نیز نمی پذیرند.
🔴 اختلال اضطراب اجتماعی
اختلال اضطراب اجتماعی( که تحت عنوان جمع یا اجتماع هراسی هم از آن یاد میشود.) به عنوان ترس از موقعیتهای عملکردی یا اجتماعی تعریف میشود. که فرد در آن احساس شرم و خجالت مورد قضاوت قرار گرفتن طرد شدن و یا ترس از رنجاندن دیگران دارد.
🔴 فوبیا
فوبیا یا هراس دسته بندی وسیعی از اختلال اضطرابی است که شامل یک ترس شدید و غیر منطقی از چیزی است که دارای خطری کم و یا بدون هیچ خطری میباشد. انواع زیادی فوبیا وجود دارد مانند آکروفوبیا یا ترس از ارتفاع و کلاستروفوبیا یا ترس از محیط های بسته.
🔴 اختلال استرس پس از سانحه (PTSD)
اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) به شرایطی گفته میشود که در آن افراد یک رویداد شوک آور ترسناک و یا خطرناک را تجربه میکنند. این شرایط زمانی خود را نشان میدهد. که رویدادها و حوادثی که پیشتر رخ داده اند به صورت افکار ناگهانی بازگویی و یادآوری ماجرا و رویا و خواب دوباره تجربه میشوند. تحت این شرایط باید از موقعیت هایی که یادآور حادثه هستند اجتناب شود؛ زیرا ممکن است فرد نسبت به محیط اطراف خویش حسی نداشته باشد میلی به انجام هیچ فعالیتی نداشته باشد، از دیگران فاصله بگیرد و یا اینکه واکنش بیش از حد نشان دهد و یا موارد دیگری مانند نظارت بیش از حد، واکنش های هراس بیش از حد اختلال در خواب و یا تمرکز ممکن است در فرد مشاهده شود.
🔴 اختلال وسواس فکری- عملی (OCD)
اختلال وسواس فکری- عملی (OCD) پیش از این این به عنوان اختلال اضطرابی شناخته میشد اما دیگر در این دسته بندی قرار ندارد. وسواس فکری-عملی یک اختلال مزمن است که فرد در آن افکار وسواس گونه دارد. که قادر به کنترل آنها نیست و از طرفی رفتارهای اجبارگونه ای دارد که مدام تکرار می شوند.
پیشینه تاریخی
اواسط قرن نوزدهم برومید و کلرال هیدرات به عنوان داروهای خواب آور در دسترس بوده و به عنوان جایگزین الکل و تریاک استفاده قرار میگرفتند در سال ۱۹۱۲ داروی فنوباربیتال به عنوان یک داروی آرام بخش معرفی شد اولین دارویی که از نظر ساختاری تحت عنوان داروهایی با نام باربیتوراتها طبقه بندی شد. بین سالهای ۱۹۱۲ و ۱۹۵۰ حدود ۵۰ فرمولاسیون باربیتورات به بازار تجاری ارائه شد. و پس از آن که خطر مرگ ناشی از مصرف بیش از حد باربیتورات شناخته شده. سایر آرام بخش ها مانند مپروبامیت (اکوانیل) و کاریسوپرودول (سوما) به عنوان جایگزینهای ایمن تر به بازار معرفی شدند. در حالی که کشنده بودن مصرف بیش از حد این داروها میتواند کمتر باشد. باز هم خطرات دیگری مانند وابستگی و اعتیاد به این داروها وجود خواهد داشت.
کلرودیازپوکساید
در سال ۱۹۶۰ کلرودیازپوکساید (لیبریوم) به عنوان اولین دسته ساختاری داروهای ضد اضطراب و آرام بخش تحت عنوان بنزودیازپین ها به بازار ارائه شد. که اولین نمونههای این طبقه بندی در جدول۱ -۱۳آورده شدهاند. بنزودیازپین ها دارای یک مزیت عمده نسبت به باربیتوراتها بودند؛ زیرا با وجود این که این دسته از داروها با الکل یا مواد مخدر ترکیب شده بودند اما مصرف بیش از حد آنها به ندرت به مرگ منجر میشد و به دلیل این ایمنی بالاتر بود که آرام بخشهای بنزودیازپینی به گزینه رایجی در میان پزشکان تبدیل شد که به منظور درمان اضطراب و بیخوابی بیماران به کار گرفته میشد.
امروزه ما در میان یک همه گیری مرگبار ناشی از مصرف بیش از حد داروها هستیم. در سال ۲۰۱۳ تخمین زده شده است. که ۲۲.۷۶۷ نفر در ایالات متحده به دلیل مصرف بیش از حد از داروهای تجویزی فوت کردهاند که در میان این داروها بنزودیازپینها دلیل ۳۱ درصد از این مرگ ها بوده اند. اکثر این موارد شامل مصرف ترکیبی بنزودیازپین به همراه الکل و یا مواد مخدر بوده اند. در ماه سپتامبر ۲۰۱۶ نیز سازمان غذا و دارو توجه ویژه ای به پتانسیل رابطه مرگ بار میان بنزودیازپینها و داروهای مسکن مخدر و خطر جدی بیخوابی، کاهش ،تنفس کما و مرگ معطوف داشته است. در حال حاضر سازمان غذا و دارو جدی ترین هشدار را بر روی بسته بندی مخدرها و بنزودیازپین درج نموده و در مورد خطر ترکیب داروهای این دو ساختار هشدار داده است.
موقعیت ها و مکانیسمهای عمل
در ابتدا تصور میشد که باربیتوراتها فعالیت آرام بخش – خواب آور، ضد اضطرابی ضد تشنجی و بیهوشی عمومی خود را از طریق کاهش عصبی غیر انتخابی در مغز انجام میدهند. این تصور وجود داشت که افسردگی یا کاهش ساقه مغز با افزایش دوز یا مقدار دارو افزایش مییابد. و دلیل کمای عمیق قطع تنفس و مرگ است که به دلیل مصرف بیش از حد باربيتورات رخ میدهد. ما در حال حاضر فهم بیشتر و بهتری از روابط خاص میان گیرنده و دارو داریم که فعالیتهای باربیتوراتها را میانجی گری میکنند.
آگونیست گیرنده گابا
ما در عصر جدید توسعه دارویی داروهای جدید را کمتر با توجه به ساختار آنها نامگذاری میکنیم. همانند( باربیتوراتها و بنزودیازپینها) بلکه آنها را بر اساس گیرنده هایی که به آنها متصل میشوند. و یا فعالیت بالینی اصلی آنها نام گذاری میکنیم.
مانند یک بازدارنده انتخابی بازجذب سروتونین یک آگونیست گیرنده سروتونین، 1A یک مسدود کننده دوپامین ۲ و غیره اگر در این زمان بود. آنگاه یک باربیتورات یا یک بنزودیازپین را میتوان آگونیست گیرنده گابا نامید. به دلیل آنچه امروز به نام گیرنده های گابا شناخته میشود. و به دلیل بخشهای اتصال خاص که برای هر دو طبقه بندی باربیتوراتها و بنزودیازپین ها روی گیرنده گابا شناسایی شدهاند.
این داروها و سایر داروهای مربوطه آگونیست های گیرنده بنزودیازپین (BZRAS) نامیده میشوند. این عبارت هم شامل بنزودیازپین ها و هم چندین نوع بنزودیازپین جدیدتر میشود. که به طور گسترده به منظور بهبود کیفیت خواب در مدیریت بالینی بی خوابی تجویز میشود.
بنزودیازپین ها اتصال گابا به گیرنده های آن را تسهیل میکند. آنها به طور مستقیم گیرنده گابا را تحریک نمی کنند. بلکه به قسمت مجاور گیرنده گابا ملحق شده و یک تغییر ساختاری سه بعدی در ساختار گیرنده تولید میکنند. که به نوبه خود منجر به افزایش وابستگی گابا به گیرنده میشود. چنین اثری نیز منجر به افزایش اقدام سیناپسی بازدارنده گابا، تسهیل جریان ورودی یونهای ،کلرید قطب شدن بیش از حد نورون پس سیناپسی و کاهش تحریک پذیری آن میشود.
اثر اصلی فارماکولوژیک باربیتوراتها
از طرف دیگر باربیتوراتها روی گیرنده گابا عمل میکنند اما این عمل با رفتاری کاملاً متفاوت انجام میشود. در حالی که بنزودیازپین ها تناوب کانال یون کلرید را که روی گیرنده GABAA باز میشود افزایش میدهند. اما اثر اصلی فارماکولوژیک باربیتوراتها عبارت است از:
افزایش در مدت زمان کانال یون کلرید بازشونده روی گیرنده GABAA از نقطه نظر مصرف بیش از حد عمل مستقیم باز شدن کانال یون کلرید علت سمیت بالاتر باربیتوراتها نسبت به بنزودیازپینها است. بنزودیازپین ها خواص ضد اضطرابی خود را با عمل روی نورونهای گابا در مراکز لیمبیک اعمال میکنند. کنش ها و رفتارهای آنها در مناطق دیگر مانند قشر مغزی و ساقه مغز دارای آثار جانبی مانند تسکین، افزایش آستانه تشنج، اختلال ،شناختی فراموشی و آرام سازی عضلات نیز میباشد. آمیگدال قشر پیش پیشانی و اینسولا ساختارهای اعصاب و روان هستند. که ارتباط نزدیکی با ایجاد واکنشهای ترس رفتاری و میانجیگری اضطراب و هراس در سیستم اعصاب مرکزی دارند.
تحریک الکتریکی این ساختارها منجر به واکنشها و پاسخهای رفتاری و فیزیکی میشود. که به ترس و اضطراب مربوط هستند جراحات و آسیبهای الکتریکی در آمیگدال حیوانات منجر به یک اثر ضد اضطرابی می شود. اسکن PET از مغز نشان دهنده افزایش جریان خون آمیگدال همراه با واکنشهای اضطرابی است. در حالی که MRI مغزی نشان دهنده ناهنجاریهای آمیگدال در بیمارانی است که دارای اختلال پانیک هستند. مطالعات اخیر این ارتباط میان گابا حالات هیجانی اضطراب و ترس و آمیگدال را تأیید کردهاند.
علاوه بر ” داروهای سیستم عصبی مرکزی” می توانید برای مشاهده سایر داروها و روش های درمانی در “بخش آَشنایی با دارو های روانشناسی” مشاهده نمائید.
